Bir İmparatorluğun Aklı

Nizam'ın Ocakları

Bin yıl önce bir medeniyetin aklı burada yandı. Eşikten geç, içeri buyur.

300–400Nîşâbur'da bir müderrisin talebesi
~2 yılinşa · 1065–1067
1067açılış · 22 Eylül
~6.000ciltlik kütüphane
Nizamiye
TRENع

Selçuklu'nun İlim Ocağı

Nizamiye Medreseleri

11. yüzyılda bir imparatorluğun aklını inşa eden medreseler ağı — Melikşah'ın himayesi, Nizamülmülk'ün nizamı, Gazâlî'nin ilmi.

Keşfetmek için kaydır

Bir İmparatorluğun Aklı

Nizam'ın Ocakları

Nizamiye medreseleri, Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk'ün kurduğu, devlet eliyle finanse edilen ilk teşkilatlı yüksek-öğrenim ağıydı. Ondan önce de medreseler vardı: Bağdat Nizamiyesi açılmadan önce, başta Nîşâbur olmak üzere Doğu İslâm dünyasında otuzdan fazlası kurulmuştu. Nizamiye'yi ayıran şey ilk olması değil, bir devletin aynı nizamı şehirden şehre taşımasıydı. 1067'de Bağdat'ta açılan baş medrese; vakıf gelirinden maaş alan müderrisleri ve muîdleriyle, altı bin ciltlik kütüphanesiyle çağının en gıpta edilen ilim kurumu oldu.

Nişabur'dan Isfahan'a, Basra'dan Bağdat'a uzanan bu ağ; Kur'an ilimlerini, hadisi, Şâfiî fıkhını, Eş'arî kelâmını, Arap dilini, riyâziyeyi ve ferâizi tek bir müfredatta buluşturdu. Amaç yalnızca bilgi değil, bir medeniyetin aklını ve nizamını inşa etmekti.

Vezirin düşmanları sultana yakınmıştı: Nizamülmülk her yıl medreselere ve ribâtlara üç yüz bin dinar harcıyordu — bir rivayete göre altı yüz bin. 1116'daki yangında kütüphane binası kül oldu; kitapları öğrenciler büyük fedakârlıklarla kurtardı. Halife Nâsır-Lidînillâh 1193'te binayı yeniden yaptırdı ve sarayından binlerce cilt bağışladı.

800 yıl önce akademik unvanlar da vardı: müderris dersin sahibiydi, muîd ise dersi talebeye yeniden anlatan yardımcısı. Müderris adı öyle kökleşti ki Dârülfünun'da profesörün karşılığı oldu; doçentin karşılığı ise müderris muavini idi. Her iki unvan da 1933 üniversite reformuna kadar yaşadı. İcazet ise hocanın kendi adına verdiği yeterlik belgesiydi — üzerinde medresenin değil, hocanın adı ve okuttuğu kitaplar yazardı.

Nizamülmülk — yapay zekâ ile üretilmiş temsilî portre

Nizamülmülk

Kurucu — Vezir

Medrese ağını kuran ve Siyâsetnâme'yi yazan devlet adamı.

Melikşah — yapay zekâ ile üretilmiş temsilî portre

Melikşah

Hami — Sultan

Selçuklu tahtından ilmi himaye eden hükümdar (1072–1092).

İmam Gazâlî — yapay zekâ ile üretilmiş temsilî portre

İmam Gazâlî

Müderris — Âlim

Bağdat Nizamiyesi'nin müderrisi, 'Hüccetü'l-İslâm'.

Bu portreler tarihî kayıt değildir. Gazâlî, Nizâmülmülk ve Melikşah'ın çağdaş bir resmi günümüze ulaşmadı; buradaki görseller yapay zekâ ile üretilmiş temsilî canlandırmalardır.

Kurucu — Vezir

Nizamülmülk

Nizamı Kuran El

Ebû Alî Hasan et-Tûsî — tarihe Nizamülmülk (‘mülkün nizamı') olarak geçti. Alp Arslan ve Melikşah'a yaklaşık otuz yıl vezirlik etti; Büyük Selçuklu'yu bir düzen ve kurumlar imparatorluğuna dönüştürdü.

Devlet yönetimine dair Siyâsetnâme'yi kaleme aldı ve adını taşıyan medrese ağını kurdu: Bağdat'tan Nişabur'a, Basra'dan Merv'e — Irak'tan Horasan'a uzanan, vakıflarla ayakta duran, hocasına maaş talebesine burs bağlayan çağının en örgütlü ilim şebekesi.

Etkileşimli Düzenek — Medrese AğıZamanı ileri kaydır, ağın büyümesini izle
NişaburBağdatBasraIsfahanMervHeratBelhReyAmülTusHemedanMusulCizreHarizmHalepDımaşkKudüsKonya

Bir şehre dokun

«Mülk küfürle durur ama zulümle durmaz.» — İslâm siyaset düşüncesinin meşhur ilkesi

Nizâmülmülk'ün hikâyesini derinleştir

Hikâyenin devamı

Ebû Ali Hasan et-Tûsî, 10 Nisan 1018'de Horasan'da, Tûs'a bağlı Râdkân köyünde doğdu. Babası Gaznelilerin vergi görevlisiydi; yani çocuk daha ilk günden defterlerin dünyası içindeydi. Annesini çocukluğunda kaybetti. Kur'an'ı ezberledikten sonra öğrenim için yollara düştü ve Halep, İsfahan, Nîşâbur ve Bağdat'ta dört ayrı hocadan ders okudu. Bir gün ilim ağını kuracak olan adam, önce o ağın yokluğunda şehir şehir yürümüştü.

7 Aralık 1063'te Alparslan'ın veziri oldu ve öldürülünceye kadar bu görevde kaldı. İlk işlerinden biri, selefinin Eş'arî âlimlere uyguladığı ayrımcı politikaya son vermek oldu; böylece ülkeyi terk etmiş olan Kuşeyrî ve Cüveynî memleketlerine dönebildi. Kuşeyrî, yıllar önce Nîşâbur'da onun kendi hocasıydı. Medreseler bu düzenin en görünür yüzüydü: Bağdat'ın temeli Kasım 1065'te atıldı, kapıları 22 Eylül 1067'de açıldı; ardından Nîşâbur, İsfahan, Belh, Musul, Basra, Herat, Merv ve Âmül geldi.

Bunu biliyor muydunuz?

Malazgirt'te yoktu

Otuz yıl boyunca Alparslan'ın ve Melikşah'ın seferlerinde yanlarındaydı. TDV, onun Alparslan'ın Malazgirt dışındaki bütün seferlerine katıldığını yazar. Yani Selçuklu tarihinin en meşhur savaşı, vezirin bulunmadığı tek seferdir.

Kendi oğlunun atamasını iptal etti

Oğlu Müeyyidülmülk, Bağdat Nizamiyesi müderrisliğine bir âlim tayin etmişti. Babası bu kararı tanımadı ve yerine kendi seçtiği ismi getirdi. Medresenin ilk döneminde müderrisleri bizzat Nizâmülmülk seçiyordu.

Bugün her dilde konuştuğumuz bir kelime bu hikâyeden çıktı

Hasan Sabbâh 4 Eylül 1090'da Alamut'a yerleşti; Nizâmülmülk iki yıl bir ay sonra öldürüldü. Bu hareket için kullanılan "haşîşî" adı, Batı dillerine "assassin" — suikastçı — olarak geçti.

Zaman çizelgesi

  1. 101810 Nisan'da Tûs'a bağlı Râdkân köyünde doğdu.
  2. 10637 Aralık'ta Alparslan'ın veziri oldu; sürgündeki Cüveynî Nîşâbur'a döndü.
  3. 1065Kasım'da Bağdat Nizamiyesi'nin temeli atıldı.
  4. 106722 Eylül'de Bağdat Nizamiyesi açıldı.
  5. 1073Askerî iktâ uygulanmaya kondu; 45.000 süvarinin geçimi toprak gelirine bağlandı.
  6. 1091Temmuz'da Gazâlî'yi Bağdat Nizamiyesi müderrisliğine getirdi.
  7. 1092Siyâsetnâme tamamlandı; 14 Ekim'de Sehne köyünde bir fedai tarafından öldürüldü.
  8. 1106Oğlu Fahrülmülk, Gazâlî'yi Nîşâbur'da kürsüye geri döndürdü.

Siyâsetnâme'den

İktâ sahipleri bir iki yılda bir değiştirilmelidir — ki vilâyet imar edilsin ve halka iyi davranılsın.
Siyâsetnâme'nin iktâ hükmü

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — NİZÂMÜLMÜLK, NİZÂMİYE MEDRESESİ, SİYÂSETNÂME maddeleri

Hami — Sultan

Melikşah

İlmi Himaye Eden Taht

Melikşah, Alp Arslan'ın oğlu, Büyük Selçuklu'yu en geniş sınırlarına ulaştırdı (1072–1092); Nizamülmülk'ün nizamı altında ülke istikrar ve refah gördü. Ama asıl mirası kılıçta değil, himayede.

1074'te Ömer Hayyâm'ı İsfahan'a çağırdı ve orada bir rasathane kurdurdu; devrin en büyük matematikçi-astronomları takvim reformu için bir araya geldi. Rasathane Melikşah'ın ölümüne dek çalıştı; ilk büyük meyvesi ise 15 Mart 1079'da yürürlüğe giren, güneş yılını olağanüstü bir hassasiyetle ölçen Celâlî Takvimi oldu.

Etkileşimli Düzenek — Takvimin Hassasiyeti

Kaydırıcıyı sürükle: yıllar geçtikçe her takvimin güneş yılından ne kadar 'kaydığını' gör. Melikşah'ın Celâlî takvimi, yüzyıllar sonrasını bile şaşırtan bir doğrulukla neredeyse hiç sapmaz.

Jülyen Takvimi
Gregoryen Takvimi
Celâlî Takvimi

Celâlî takvimi ~5000 yılda yalnızca bir gün şaşar — Gregoryen'den bile hassas.

Melikşah'ın hikâyesini derinleştir

Hikâyenin devamı

Melikşah tahta on yedi yaşında çıktı. Babası Alp Arslan, Mâverâünnehir seferinde ölümcül biçimde yaralandığında hem veziri Nizâmülmülk'e hem kumandanlarına oğluna itaat edeceklerine dair yemin ettirmişti; Melikşah 24 Kasım 1072'de bu yeminin üzerine oturdu. Yirmi yıl sonra öldüğünde hâkimiyeti Kâşgar'dan Boğaziçi'ne, Aral gölünden Yemen'e uzanıyordu. Bunu kuran adam henüz otuz yedi yaşındaydı.

Asıl mirası ise başka bir yerde birikti. 1074'te İsfahan'da bir rasathane kuruldu ve Ömer Hayyâm'ın başkanlığında beş kişilik bir heyet yılın gerçek uzunluğunu ölçmeye koyuldu. Heyet önce eski takvimleri onarmayı denedi, olmayacağını görünce sıfırdan başladı. Beş yıl sonra, 15 Mart 1079 Cuma günü, yılbaşı bir kurala değil gökyüzüne — ilkbahar ılınımına, gündüz ile gecenin eşitlendiği ana — bağlanarak Celâlî Takvimi yürürlüğe girdi. Aynı yıllarda başkenti İsfahan'a taşıdı, hac yolları boyunca kuyular açtırdı, Ermeni patriğinin ricası üzerine kiliseleri vergiden muaf tuttu.

Bunu biliyor muydunuz?

İki kule, boynuzdan ve tırnaktan

Usta bir biniciydi, çevgân oynardı; ama asıl tutkusu avdı. Avladığı hayvanların boynuz ve tırnaklarından iki işaret kulesi yaptırmıştı: biri Bağdat–Mekke yolu üzerinde, öteki Mâverâünnehir'de.

Halife ona bir değil iki kılıç kuşattı

24 Nisan 1087'de dârülhilâfeye görkemli bir alayla kabul edildi. Halife ona hediyeler ve hil'atler verdi, ardından doğunun ve batının hükümdarı olduğunu göstermek üzere iki kılıç kuşattı.

İmparatoriçenin gerçek adını bilmiyoruz

En güçlü eşi tarihe Terken Hatun diye geçti; oysa "Terken" bir isim değil, unvandı. Asıl adı bilinmiyor. Kocasının lakabından türetilerek Celâliye Hatun diye de anıldı.

Zaman çizelgesi

  1. 10556 Ağustos'ta doğdu.
  2. 1066Râdgân'da veliaht ilan edildi; babası, at üstündeki on bir yaşındaki oğlunun önünde yaya yürüdü.
  3. 107224 Kasım'da, babasının ölüm döşeğinde aldırdığı yemin üzerine tahta çıktı; on yedi yaşındaydı.
  4. 1074İsfahan'da rasathane kuruldu; Ömer Hayyâm başkanlığındaki heyet takvim üzerinde çalışmaya başladı.
  5. 107915 Mart Cuma günü Celâlî Takvimi yürürlüğe girdi.
  6. 1087Bağdat'ta halifenin huzuruna çıktı ve iki kılıç kuşandı.
  7. 1090Hasan Sabbâh 4 Eylül'de Alamut'a yerleşti; kale, Melikşah'ın alamadığı tek yer olarak kaldı.
  8. 109214 Ekim'de veziri öldürüldü; beş hafta sonra, 19 Kasım'da kendisi de öldü.

Kendi ağzından

Yeni bir din icat ediyor, cahilleri kandırıyorsun. Hatanda ısrar edersen kalelerini yerle bir ederim.
Hasan Sabbâh'a gönderdiği mektubun içeriği

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — MELİKŞAH, ÖMER HAYYÂM, CELÂLÎ TAKVİMİ maddeleri

Etkileşimli Düzenek — Gölgeyle Yılbaşı

Yılbaşını Takvim Değil, Gökyüzü Belirler

Celâlî takvimini diğerlerinden ayıran şey şuydu: yılbaşı sabit bir kurala değil, gerçek bir gözleme bağlanmıştı. Hayyâm ve heyeti beş yıl boyunca tam olarak bunu yaptı. Şimdi sen de yap — çubuğu sürükle, gölgeyi izle ve gündüz ile gecenin eşitlendiği günü bul.

Etkileşimli Düzenek — Gölgeyle YılbaşıKaydırıcıyı sürükle, gölgenin boyunu izle
Gölge boyu—
Güneşin öğle yüksekliği—

Gölgenin en kısa olduğu günü değil, gündüz ile gecenin eşitlendiği günü ara.

Peki ne kadar hassastı?

Heyetin bulduğu yıl uzunluğu 365,2424 gün. Bugünkü ölçüm 365,2422 gün. Hata payı beş bin yılda ancak bir gün.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — CELÂLÎ TAKVİMİ, ÖMER HAYYÂM maddeleri

Hüccetü'l-İslâm

İmam Gazâlî

Aklın ve Kalbin İmamıTûs, 1058 — Tûs, 1111

Ebû Hâmid el-Gazâlî, henüz otuzlu yaşlarının başında Bağdat Nizamiyesi'nin kürsüsüne oturdu. Fıkıh, kelam ve felsefede zamanının zirvesindeydi; dört yıl boyunca üç yüze yakın talebeye ders verdi.

1095'te büyük bir manevî bunalımla kürsüyü bırakıp inzivaya çekildi. Yıllar süren bu yolculuğun ardından ilmi amelle, aklı kalple buluşturan eserlerini yazdı — başta İslam düşüncesini asırlarca besleyen İhyâu Ulûmi'd-Dîn.

Başlıca Eserleri
Gazâlî'nin hikâyesini derinleştir

Hikâyenin devamı

Gazâlî 1058'de Horasan'ın Tûs şehrinde, bir esnaf evinde doğdu. Babası bir iplikçi dükkânında kendi elleriyle ürettiğini satarak geçinirdi; adındaki "Gazzâlî" nisbesi de bu meslekten, "iplikçi" anlamındaki gazzâl kelimesinden gelir. Baba, oğullarını istediği gibi okutmaya ömrünün yetmeyeceğini anlayınca tasavvuf ehli bir dostundan onlarla ilgilenmesini rica etti. Çağının en etkili düşünürü ne saray ne ulemâ soyundan çıktı.

Yol boyunca öğrendiği en sert ders sınıfta değil, yolda geçti. Cürcân'daki öğreniminin ardından bir kafileyle dönerken soyguncular her şeylerini aldı. Gazâlî çetenin peşinden gidip hiç değilse ders notlarını geri istedi; reis onunla alay ederek notları verdi. Bunu bir ikaz sayıp üç yıl içinde notlarının tamamını ezberledi. Felsefeyi eleştirmeye girişmeden önce de aynı titizliği gösterdi: iki yıl boyunca Fârâbî ve İbn Sînâ külliyatını okudu, üzerine bir yıl da çalıştı, önce filozofların görüşlerini oldukları gibi aktaran kitabı yazdı — eleştiri kitabı ondan sonra geldi.

Bunu biliyor muydunuz?

En çok okunan kitabı, yazarı hayattayken yakılmak istendi

Gazâlî daha hayattayken Endülüs'te İhyâü ulûmi'd-dîn'in yakılması yönünde fetvalar verildi; bu hüküm gereğince Murâbıt hükümdarı eserin bir ara ülkesinde okunmasını yasakladı.

Avrupa onu başka bir adla tanıdı

Ortaçağ Batı skolastikleri onu "Algazel" adıyla biliyordu. Tehâfüt Avrupa'ya dolambaçlı bir yoldan gitti: önce İbrânîceden Latinceye çevrildi, sonra Venedik'te iki kez basıldı.

Zaman çizelgesi

  1. 1058Tûs'ta, bir iplikçinin evinde doğdu.
  2. 1080Nîşâbur Nizamiye Medresesi'ne girdi; Cüveynî'nin talebesi oldu.
  3. 1085Hocası ölünce Nizâmülmülk'ün ordugâhına katıldı; orada altı yıl kaldı.
  4. 1091Temmuz'da Bağdat Nizamiye Medresesi müderrisliğine getirildi; otuz üç yaşındaydı.
  5. 109521 Ocak'ta Tehâfütü'l-felâsife'yi tamamladı; Temmuz'da başlayan şüphe krizi onu ders veremez hâle getirdi.
  6. 1095Kasım'da Bağdat'ı terk etti; Mekke'ye gideceğini söylemişti, Şam'a gitti.
  7. 1106Temmuz'da Nîşâbur Nizamiyesi'nde yeniden ders vermeye başladı.
  8. 111118 Aralık'ta, doğduğu şehirde vefat etti.

Sözler

Beni sağken mezara gömdün; ölümümü bekleyemez miydin?
Hocası Cüveynî, öğrencisinin ilk kitabını çok beğendikten sonra
O zaman mevki kazandıran ilmi öğretiyordum; şimdi ise mevki terkettiren ilme çağırıyorum.
Gazâlî, on bir yıl sonra kürsüye dönüşünü anlatırken

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — GAZZÂLÎ, İHYÂÜ ULÛMİ'd-DÎN, TEHÂFÜTÜ'l-FELÂSİFE maddeleri

Hayat Yolculuğu

Bir Ömrün Yolculuğu

İlmin zirvesinden şüphenin karanlığına, oradan kalbin nuruna: Gazâlî'nin ömrü bir arayışın haritasıdır.

  1. 1058

    Tûs

    Horasan'ın Tûs şehrinde doğdu. Küçük yaşta babasını kaybetti; ilk ilim yolculuğu memleketinde başladı.

  2. 1080

    Nişabur

    Nişabur Nizamiyesi'ne girdi ve devrin en tanınmış kelâm âlimi İmâmü'l-Haremeyn el-Cüveynî'nin talebesi oldu. Şâfiî fıkhında, tartışma sanatında, kelâmda ve mantıkta öyle parladı ki hocası onun için "derin bir deniz" diyecekti.

  3. 1091

    Bağdat

    Henüz otuz üç yaşındayken Nizamülmülk onu Bağdat Nizamiyesi'ne müderris tayin etti. Şöhretin zirvesi: dersinde devrin tanınmış âlimlerinin de oturduğu üç yüze yakın talebe, halifenin desteği.

  4. 1095

    Büyük Buhran

    Zirvedeyken derin bir manevî kriz yaşadı. Bildiği her şeyden şüphe etti; hakikatin taklitle değil ancak yaşanarak bulunacağını gördü ve kürsüyü bıraktı.

  5. 1095–1106

    İnziva · Şam · Kudüs · Hicaz

    Şam'a vardı, iki yıla yakın kaldı; Emeviyye Camii'nin bir köşesinde riyâzetle nefsini yontmaya çalıştı. Kudüs'e, oradan hacca gitti; kalan yılları memleketinde halvette geçirdi. Başyapıtı İhyâu Ulûmi'd-Dîn işte bu inziva döneminin ürünüdür.

  6. 1106–1111

    Nişabur · Tûs

    Uzun inzivadan sonra 1106'da Nişabur Nizamiyesi'nin kürsüsüne geri döndü; onu ikna eden, Nizamülmülk'ün oğlu vezir Fahrülmülk'tü. Kendi hikâyesini anlattığı el-Münkız mine'd-Dalâl'i bu son döneminde yazdı. 1109'da Tûs'a çekilip evinin yanına bir medrese ve bir hankah yaptırdı; 18 Aralık 1111'de burada vefat etti.

Etkileşimli Düzenek

İlmin Terazisi: Mantık Kapıları

Gazâlî mantığı, bilginin doğruluğunu tartan bir terazi (miʿyâr) sayardı: 'Mantığı bilmeyenin ilmine güvenilmez' derdi. Aşağıdaki iki önermeyi aç-kapa; mantığın en yalın taşları olan kapıların nasıl karar verdiğini gör.

DEĞİL

A'nın tersini verir.

YANLIŞ

VE

İkisi de doğruysa doğru.

YANLIŞ

VEYA

En az biri doğruysa doğru.

YANLIŞ

ÖZEL VEYA

Yalnızca biri doğruysa doğru.

YANLIŞ

«Mantık ilmini yeterince bilmeyen kimsenin bilgisine güvenilemez.» — İmam Gazâlî, el-Müstasfâ

İlmin Haritası

Tek Çatı, Üç İlim Ailesi

Nizamiye'de yalnız din okunmazdı. Müfredat üç büyük dala ayrılırdı ve kimi ders bugün bize yabancı gelen adlar taşır. Bir dala dokun, altındaki dersleri aç; kimi dersin çağdaş ustası, bu sitenin tanıttığı büyük alimlerden biridir.

Etkileşimli Düzenek — Müfredat AğacıBir dala, sonra bir derse dokun

Bir derse dokun; ne olduğunu ve ustasını gör.

Etkileşimli Düzenek — Bir Gün Nizâmiye'de

Gün Nasıl Geçerdi?

Nizamiye bir anıt değil, her sabah kapıları açılan bir okuldu. İbreyi çevir ve medresenin o saatte ne yaptığını gör.

Etkileşimli Düzenek — Bir Gün Nizâmiye'deİbreyi çevir
20kayıt yaşı
4yıl öğrenim

Öğleden önce

Dersler başlar. Müderris kürsüde, muîdi yanındadır; talebe önünde halka olur. Muîdin işi dersi anlatmak değil, dersi talebeye yeniden anlatmaktır.

Bugünle karşılaştır

Bugünkü bir üniversitede ders günü genellikle sabah başlar, akşamüstü biter. Nizamiye'de gün beş namaz vaktine göre bölünürdü ve son halka çoğu zaman yatsıdan sonraydı. Öğrenim süresi ise bugünkü lisansa yakındı: dört yıl.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — NİZÂMİYE MEDRESESİ, MEDRESE maddeleri

Aynı Ufkun Yıldızları

Çağın Alimleri

Nizamiye çağı yalnız üç isimden ibaret değildi. Gazâlî'nin dünyasını hocaları, çağdaşları ve kitapları üzerinden hesaplaştığı düşünürler birlikte aydınlatıyordu — kimi Nişabur'daki üstadı, kimi o doğmadan önce ölmüş ama satırlarıyla ona meydan okuyan bir filozof, kimi gökyüzünü ve ışığı ölçen dahiler.

Detay için bir karta dokun

İlmin Atölyesi

Çağın Bilimini Dene

Nizamiye çağının alimleri yalnız kitap yazmadı; ölçtüler, denediler, ışığı ve gökyüzünü hesapladılar. Onların birkaç buluşunu kendi ellerinle dene.

Etkileşimli Düzenek

Bîrûnî · Dünya'yı Ölçmek

Ufuk çizgisinin alçalma açısını değiştir; Bîrûnî'nin bir dağdan Dünya'nın yarıçapını nasıl bulduğunu gör.

Dünya yarıçapı6.300 kmGerçek değer: ~6.371 km

Bîrûnî, Hindistan'da geniş bir ovaya bakan yüksek bir dağın tepesinden ufkun alçalma açısını ölçtü: bir derecenin yarısı bile değil, yalnızca 33 dakika. TDV'nin verdiği yükseklik 652 arşın — bugünün ölçüsüyle yaklaşık 305 metre. Bu kadarcık bir açıdan yerin yarıçapını 3333 Arap mili olarak buldu; bin yıl önce, gerçeğe şaşırtıcı derecede yakın.

Etkileşimli Düzenek

İbnü'l-Heysem · Işığı İzlemek

Cismi iğne deliğine yaklaştır ya da uzaklaştır; ışığın perdede oluşturduğu ters görüntüyü izle.

CisimGörüntü (ters)

İbnü'l-Heysem, ışığın gözden çıktığını savunan eski kuramı yıkıp ışığın cisimden geldiğini kanıtladı. Işığın hep düz bir çizgi boyunca gittiğini göstermek için de küçük bir delikten yararlandı: bugünkü fotoğraf makinesinin atası olan karanlık oda.

Etkileşimli Düzenek

İslam Geometrisi · Desen Üretmek

Köşe sayısını değiştir; tek bir yıldızdan sonsuz desenlerin nasıl doğduğunu gör.

Kemerin eğrisinden kubbenin oturduğu çokgene, mukarnasın basamaklarından çininin desenine kadar İslam sanatı hendeseden beslenir. Bu düzenekteki yıldız-çokgen desenler de tek bir dairenin bölünmesinden doğuyor.

Etkileşimli Düzenek — Efsane Avı

Doğru mu, Yanlış mı?

Nizamiye hakkında çok tekrarlanan üç cümle. Hangisi doğru? Tahminini işaretle, kaynağın ne dediğini gör.

Etkileşimli Düzenek — Efsane AvıHer iddia için bir düğmeye bas

  1. Nizamiye, İslâm dünyasının ilk medresesiydi.

  2. Nizâmülmülk, Ömer Hayyâm ve Hasan Sabbâh okul arkadaşıydı.

  3. Medresede yalnız din okutulurdu.

Peki Konya?

Belgeli Nizamiye medreseleri Bağdat, Nîşâbur, İsfahan, Belh, Musul, Basra, Herat, Merv ve Âmül'dedir. Konya'da da bir Nizamiye bulunduğu rivayet edilir — ama kaynak, bunlar hakkında yeterli bilgi olmadığını açıkça yazar. En dürüst cümle şu: Nizamiye modeli Konya'ya kadar örnek alınmış olabilir.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — NİZÂMİYE MEDRESESİ, MEDRESE maddeleri

Kurumun hikâyesini derinleştir

Nizamiye ilk medrese değildi — ilk medrese ağıydı

Bağdat Nizamiyesi açılmadan önce, başta Nîşâbur olmak üzere Doğu İslâm dünyasında otuzdan fazla medrese çoktan kurulmuştu. Nizâmülmülk'ün yeni yaptığı şey bina değildi: bu kurumları vakıflara bağlayarak âlimlerin ve öğrencilerin geçim kaygısı taşımadan ilimle uğraşabildiği, şehirler arası bir sisteme dönüştürmekti. Bina da tek bir dershane değil bir külliyeydi: hoca ve öğrenci odaları, dershaneler, mescid, kütüphane, yatakhane, yemekhane ve hamam bir aradaydı.

Öğrenim dört yıl sürüyordu ve medreseye yirmi yaşını doldurmuş öğrenciler alınıyordu. Ders günü öğleden önce başlar, öğle, ikindi ve yatsı namazlarından sonra devam ederdi. Model herkesi memnun etmedi: bazı âlimler müderrise maaş, öğrenciye burs verilmesini ilmin saygınlığını zedeleyen bir uygulama saydı. Buna rağmen kurum kurucusundan çok daha uzun yaşadı — Moğol istilâsından sonra bile ders verilmeye devam edildi.

Bunu biliyor muydunuz?

Açılış günü kürsü boş kaldı

Medrese Ebû İshak eş-Şîrâzî için yaptırılmıştı ve açılış dersini onun vermesi bekleniyordu. O gün şehrin her tarafında arandığı hâlde bulunamadı: arsanın istimlâkinde hak ihlâli yapılmış olabileceğinden şüpheleniyordu. İlk dersi bir başka âlim verdi.

Vakfiye kapıcının bile mezhebini şart koşuyordu

Bağdat Nizamiyesi'nin vakfiyesi medresenin Şâfiîler için yaptırıldığını kaydeder. Şart yalnız hocalarla bitmiyordu: temizlik görevlisinin ve kapıcıların da Şâfiî olması gerekiyordu.

En büyüğü hakkında en az şeyi biliyoruz

Kaynaklar Basra Nizamiyesi'nin Bağdat'takinden daha geniş olduğunu söyler; buna rağmen ne zaman kurulduğu bile bilinmez. Sonunda enkazı, Basra'da yine "Nizâmiye" adı verilen başka bir medresenin inşaatında kullanıldı.

Zaman çizelgesi

  1. 1065Kasım'da Bağdat Nizamiyesi'nin temeli atıldı.
  2. 106722 Eylül'de açıldı; ilk müderris törene gelmedi.
  3. 1083Ebû İshak eş-Şîrâzî ölünce yerini dolduracak kimse bulunamadı; medrese bir yıl kapalı kaldı.
  4. 1116Kütüphane binası yandı; kitaplar öğrencilerin fedakârlığıyla kurtarıldı.
  5. 1184Endülüslü gezgin İbn Cübeyr medreseyi gördü ve şehrin en büyük, en meşhur medresesi olduğunu yazdı.
  6. 1193Halife Nâsır-Lidînillâh kütüphaneyi yeniden kurdurdu ve kendi sarayından binlerce cilt bağışladı.
  7. 1258Moğol istilâsı büyük zarar verdi; buna rağmen ders verilmeye devam edildi.
  8. 1394Adı bilinen son müderrislerden İbnü'l-Âkūlî öldü; eğitimin ne zaman sona erdiği tespit edilememiştir.

Tanıklıklar

Şehrin en büyük ve en meşhur medresesi.
İbn Cübeyr, 1184

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — NİZÂMİYE MEDRESESİ, MEDRESE, VAKIF maddeleri

Miras

Bir Kandil, Bin Yıl Sonra

Melikşah'ın himayesi, Nizamülmülk'ün nizamı ve Gazâlî'nin ilmi bir araya geldiğinde, yalnız bir imparatorluğun değil, bir medeniyetin aklı yandı. O kandilin ışığı bugün bu sayfalarda, yarın holografik sergide seni bekliyor.

Festivalden Sonra Sergiyi Ziyaret EtYakında — Nizamiye Medresesi canlı sohbet deneyimi.
Kaynakça

Bu sergideki bilgiler nereden geliyor?

Sayfadaki tarihî bilgiler TDV İslâm Ansiklopedisi maddelerine dayanır. Her bölümün altında hangi maddelerden yararlanıldığı ayrıca belirtilmiştir.

Kurum ve devlet

Âlimler

Eserler

Kavramlar ve unvanlar

Sayfadaki tarihî bilgilerin tamamı yukarıdaki maddelere dayanır; ansiklopedi dışı bir anlatı ya da temsilî bir rakam kullanılmamıştır. Etkileşimli düzenekler de aynı kaynaklardan çıkan olgular üzerine kurulmuştur. Görseller ise tarihî kayıt değildir: portreler yapay zekâ ile üretilmiş temsilî canlandırmalardır.